Wyobraź sobie, że rozmawiasz z kimś na temat, na którym dobrze się znasz. Przedstawiasz swoje zdanie, ale druga osoba się z Tobą nie zgadza. Zaczynasz się złościć. Podnosisz głos, coraz mocniej argumentujesz, próbujesz przekonać rozmówcę do swoich racji.
Podobna sytuacja powtarza się kolejny raz. Za każdym razem, gdy ktoś kwestionuje Twoje zdanie, pojawia się złość.
Możesz uznać, że po prostu nie lubisz, kiedy ktoś się z Tobą nie zgadza. Ale możesz też zadać sobie inne pytanie: co takiego dzieje się ze mną w tych sytuacjach, że reaguję właśnie w ten sposób?
Być może trudno Ci znieść, że ktoś widzi sprawę inaczej. A być może niezgoda drugiej osoby uruchamia obawę, że uzna Cię ona za kogoś niekompetentnego. Złość pozwala wtedy skupić się na obronie własnego stanowiska, zamiast zauważyć lęk, który pojawia się w tle.
Nie chodzi o to, że Twoja złość jest nieprawdziwa. Jest prawdziwa. Pytanie brzmi, czy wyraża ona wszystko, co przeżywasz w tej sytuacji, czy może stała się znajomym sposobem reagowania, który utrudnia Ci dostrzeżenie czegoś jeszcze.
Uczucia, które stają się naszym nawykiem
Każdy z nas ma swoje sposoby reagowania na trudne sytuacje. Kiedy czujemy się zagrożeni, oceniani, odrzuceni albo bezradni, możemy przeżywać złość, smutek, lęk, wstyd czy poczucie winy.
Z czasem niektóre reakcje mogą stać się dla nas szczególnie znajome. Uruchamiają się niemal automatycznie, zwłaszcza w sytuacjach, które przypominają nam wcześniejsze doświadczenia.
Ktoś krytykuje naszą pracę, a my natychmiast się złościmy. Ktoś prosi nas o przysługę, a my czujemy się winni na samą myśl o odmowie. W relacji z bliską osobą coś nas rani, ale zamiast powiedzieć o swoim smutku, zaczynamy się irytować albo wycofujemy się z kontaktu.
Możemy uznać, że po prostu tacy jesteśmy: łatwo się złoszczę, zawsze mam wyrzuty sumienia, nie umiem odmawiać. Tymczasem warto przyjrzeć się temu, co powtarza się w naszym przeżywaniu. Nie po to, żeby podważać własne uczucia, ale żeby lepiej zrozumieć, co dzieje się w nas w określonych sytuacjach.
Czym są uczucia zastępcze w Analizie Transakcyjnej?
W Analizie Transakcyjnej mówi się o uczuciach autentycznych oraz uczuciach pasożytniczych, nazywanych również zastępczymi.
Uczucia zastępcze nie są udawane. Człowiek naprawdę je przeżywa. Określenie „zastępcze” odnosi się do tego, że w pewnych sytuacjach pojawia się emocja, którą dana osoba nauczyła się przeżywać i wyrażać zamiast innych uczuć, do których nie miała wystarczającego dostępu albo których wyrażanie nie było akceptowane w jej otoczeniu.
Złość może być po prostu złością, smutek smutkiem, a poczucie winy może wynikać z rzeczywistego przekroczenia własnych wartości. Istotne jest to, czy w określonych sytuacjach powtarzamy ten sam sposób reagowania i czy przez to trudniej nam rozpoznać inne aspekty własnego doświadczenia.
Dlaczego jednak mielibyśmy nauczyć się przeżywać jedno uczucie zamiast innego?
Jak uczymy się przeżywać określone uczucia?
Dziecko stopniowo uczy się, jakie emocje może wyrażać, a jakie spotykają się z dezaprobatą otoczenia.
Może na przykład doświadczać, że złość wywołuje krytykę, smutek jest bagatelizowany, a sprzeciw oznacza, że jest niegrzeczne. Jednocześnie może zauważać, że za uległość, przepraszanie i niewyrażanie własnych potrzeb otrzymuje więcej akceptacji.
W takiej sytuacji dziecko uczy się, które sposoby przeżywania i wyrażania emocji pomagają mu zachować bliskość z ważnymi osobami, a które mogą prowadzić do konfliktu, krytyki lub odrzucenia. Nie musi robić tego świadomie. To, co początkowo pomaga mu radzić sobie w relacji z otoczeniem, może z czasem stać się utrwalonym sposobem reagowania.
W dorosłym życiu osoba może więc automatycznie obwiniać siebie, zamiast zauważyć własną złość. Może reagować bezradnością, kiedy potrzebuje sprzeciwić się komuś. Może też wyrażać złość, nie rozpoznając stojącego za nią zranienia.
Uczucie zastępcze może pełnić funkcję ochronną. Pomaga radzić sobie z sytuacją w sposób, który stał się znajomy i który być może kiedyś pozwalał zachować akceptację, bliskość albo poczucie przynależności. Nie musi jednak pomagać w rozpoznaniu wszystkich własnych przeżyć i potrzeb.
Dlatego tak trudno czasem zareagować inaczej, nawet gdy rozumowo wiemy, że nasz dotychczasowy sposób postępowania nam nie służy. Nie zmieniamy jedynie nawyku. Przyglądamy się również sposobowi radzenia sobie, który mógł mieć dla nas ważne znaczenie.
Jak rozpoznać swój powtarzający się wzorzec?
Pomocne może być przyjrzenie się sytuacjom, w których reagujemy w podobny sposób.
Zamiast pytać wyłącznie: „Dlaczego znowu się zezłościłam?” albo „Dlaczego znowu mam wyrzuty sumienia?”, możemy spróbować zadać sobie kilka innych pytań:
- W jakich sytuacjach najczęściej pojawia się to uczucie?
- Co dokładnie wydarzyło się tuż przed nim?
- Co w tej sytuacji jest dla mnie najtrudniejsze?
- Czego się obawiam? Co jest dla mnie zagrożone?
- Czy oprócz tego, co czuję na pierwszym planie, zauważam w sobie coś jeszcze?
Nie musimy od razu znać odpowiedzi. Samo postawienie pytania może pomóc nam przyjrzeć się własnej reakcji z większą ciekawością.
Wróćmy do przykładu osoby, która złości się, kiedy ktoś ma inne zdanie. Być może z czasem zauważy ona, że najbardziej niepokoi ją nie sama różnica zdań, ale możliwość, że zostanie uznana za niekompetentną. Wtedy może zacząć rozumieć, dlaczego tak bardzo potrzebuje przekonać rozmówcę do swoich racji.
Takie odkrycie nie musi sprawić, że złość zniknie. Może jednak pomóc tej osobie lepiej zrozumieć siebie i wybrać, jak chce zareagować. Zamiast natychmiast bronić swojego stanowiska, może zatrzymać się i spróbować zrozumieć, skąd bierze się jej niepokój. Może też uznać, że różnica zdań nie musi oznaczać braku kompetencji ani utraty szacunku.
Jak odzyskać dostęp do innych uczuć?
Rozpoznanie powtarzającego się sposobu reagowania może być początkiem zmiany. Kiedy zaczynamy rozumieć, co uruchamia nasze emocje i jaką funkcję pełni dotychczasowa reakcja, możemy stopniowo uczyć się przeżywać i wyrażać również inne uczucia.
Osoba, która automatycznie obwinia siebie, gdy ktoś jest niezadowolony z jej decyzji, może zacząć dostrzegać, że ma prawo do własnego zdania. Może poczuć złość, kiedy ktoś przekracza jej granice, i zamiast przepraszać, spróbować wyrazić sprzeciw. Ktoś, kto reaguje złością na każdą krytykę, może z kolei zacząć rozpoznawać swój lęk przed oceną i uczyć się przyjmować różnicę zdań bez konieczności bronienia własnej wartości.
Nie dzieje się to wyłącznie dzięki temu, że rozumiemy mechanizm. Potrzebujemy również doświadczać, że możemy reagować inaczej — wyrażać uczucia, które wcześniej były trudne, i przekonywać się, że nie musi to oznaczać utraty akceptacji czy bliskości.
Im lepiej rozumiemy własne reakcje, tym większa może stawać się nasza swoboda przeżywania i odpowiadania na to, co dzieje się w naszym życiu. Nie musimy już za każdym razem reagować tak samo. Możemy stopniowo uczyć się rozpoznawać to, co czujemy, i szukać sposobów wyrażania siebie, które lepiej odpowiadają naszym potrzebom i sytuacji, w której się znajdujemy.



