Wyobraź sobie niedzielny obiad u rodziców.
Opowiadasz o czymś, co ostatnio postanowiłeś/aś zrobić. Jeszcze nie zdążyłeś/aś skończyć, a mama już ma kilka pytań.
Czy na pewno dobrze to przemyślałeś/aś? A może lepiej byłoby zrobić to inaczej? A co, jeśli okaże się, że to nie była dobra decyzja?
Tata dorzuca swoją opinię. Zna przecież życie, wie, jak to wygląda, i chce Ci oszczędzić niepotrzebnych problemów.
Nie mówią tego, żeby Cię zranić. Być może naprawdę chcą pomóc.
Zaczynasz więc wyjaśniać, dlaczego podjąłeś/ęłaś taką decyzję. Przywołujesz argumenty, tłumaczysz swoje racje, próbujesz pokazać, że wiesz, co robisz.
Ale im dłużej rozmawiacie, tym mniej jesteś pewny/a tego, od czego zaczęłaś. Może rzeczywiście coś przeoczyłeś/aś? Może powinneś/aś jeszcze raz to przemyśleć?
Czujesz irytację, ale szybko ją odsuwasz. Przecież rodzice chcą dobrze. Nie ma sensu się denerwować.
Może pojawia się też smutek, bo znów masz poczucie, że nikt tak naprawdę nie słucha tego, co chcesz powiedzieć. Ale i tę emocję zaczynasz kwestionować. Przecież nic takiego się nie stało. W końcu zmieniasz temat albo przyznajesz, że rodzice mogą mieć trochę racji.
Dopiero później, już w domu, wracasz myślami do rozmowy. Przypominasz sobie, co chciałeś/aś powiedzieć i co wtedy czułaś.
I zastanawiasz się, dlaczego znowu tak trudno było Ci pozostać przy swoim zdaniu. I dlaczego tak łatwo było uznać, że Twoje emocje nie są aż tak ważne.
Kiedy cudze zdanie staje się ważniejsze od mojego
Jedna taka rozmowa nie musi oznaczać niczego szczególnego. Rodzice mogą mieć wątpliwości, dzielić się doświadczeniem, a my możemy uznać, że mają rację.
Trudność pojawia się wtedy, gdy podobny sposób funkcjonowania powtarza się przez lata.
Kiedy coraz częściej potrzebujemy uzasadniać własne decyzje. Kiedy zanim zrobimy coś po swojemu, zastanawiamy się, co powiedzą inni. Kiedy cudza dezaprobata sprawia, że zaczynamy wątpić w siebie, nawet jeśli wcześniej byliśmy przekonani do swojego wyboru.
Ale możemy też nauczyć się podważać własne emocje.
Czujemy złość, a zaraz potem myślimy: „Nie powinnem/am się tak denerwować”.
Jest nam przykro, ale pojawia się myśl: „Przesadzam. Przecież nie stało się nic strasznego”.
Czujemy rozczarowanie, ale szybko je odsuwamy, bo nie chcemy wyjść na niewdzięcznych.
Z czasem możemy coraz rzadziej pytać siebie, co właściwie czujemy. Zamiast tego zastanawiamy się, czy mamy wystarczający powód, żeby tak się czuć.
A przecież emocje nie muszą być uzasadnione przed kimś innym, żeby były prawdziwym doświadczeniem. Możemy próbować zrozumieć, skąd się biorą, co nam sygnalizują i jak chcemy na nie odpowiedzieć. Nie oznacza to, że każda emocja mówi nam całą prawdę o sytuacji ani że powinniśmy działać pod jej wpływem.
Mogę odczuwać złość i jednocześnie zdecydować, jak chcę ją wyrazić. Mogę czuć smutek, nawet jeśli ktoś inny uznałby, że nie ma ku temu powodu.
To ważna część bycia sobą: nie tylko myślenie i decydowanie, ale też rozpoznawanie własnego przeżywania i traktowanie go poważnie.
Jak uczymy się rezygnować z siebie?
Dziecko potrzebuje dorosłych. Potrzebuje ich opieki, wskazówek i pomocy w rozumieniu świata.
Rodzice mają prawo wyrażać swoje zdanie, stawiać granice i czasami nie zgadzać się z dzieckiem. Samo doradzanie czy korygowanie nie oznacza, że dzieje się coś niewłaściwego. Znaczenie ma jednak również to, czy dziecko ma przestrzeń na własne pomysły, uczucia, potrzeby i decyzje.
Co się dzieje, kiedy jego wybory są często poprawiane? Kiedy dorosły szybko podpowiada, co należy zrobić, zanim dziecko zdąży samo poszukać rozwiązania? Kiedy jego smutek jest bagatelizowany, złość spotyka się z dezaprobatą, a radość czy entuzjazm nie znajdują miejsca? Kiedy słyszy, że nie ma powodu płakać, złościć się albo przejmować?
Dziecko może stopniowo uczyć się, że nie tylko jego decyzje wymagają korekty. Również jego przeżycia mogą być niewłaściwe, przesadne albo nie na miejscu.
Zamiast pytać siebie: „Co czuję?”, zaczyna sprawdzać: „Czy wolno mi tak czuć?”.
Zamiast ufać własnym odczuciom, szuka potwierdzenia u dorosłych. Zamiast wyrażać to, co przeżywa, uczy się to ukrywać, pomniejszać albo zastępować reakcją, która zostanie lepiej przyjęta. Nie musi przy tym słyszeć wprost: „Nie bądź sobą”.
Oczywiście nie każde dziecko, którego rodzice dużo doradzają, rozwinie taki sposób funkcjonowania. Znaczenie ma cała relacja, temperament dziecka, jego doświadczenia i wiele innych czynników. Chodzi nie o znalezienie winnego, lecz o zrozumienie, jak pewne wzorce mogą się kształtować.
Zakaz „Nie bądź sobą” w Analizie Transakcyjnej
W Analizie Transakcyjnej mówi się o zakazach skryptowych — wczesnych, często nieuświadomionych przekazach, które mogą wpływać na to, jak postrzegamy siebie i jakie możliwości uznajemy za dostępne.
Jednym z nich jest „Nie bądź sobą”. Tutaj przeczytasz więcej o zakazie „Nie bądź ważny”
Nie musi oznaczać, że człowiek nie ma własnych poglądów, potrzeb czy pragnień.
Może raczej oznaczać, że trudno mu zaufać temu, co własne. Że zanim pozwoli sobie coś poczuć, powiedzieć lub zrobić, sprawdza, czy to właściwe. Czy ktoś tego nie zakwestionuje. Czy nie narazi się na krytykę albo rozczarowanie bliskiej osoby.
Z czasem zewnętrzna kontrola może stać się kontrolą wewnętrzną. Rodzica nie ma już obok, a mimo to w głowie pojawiają się pytania:
„Czy na pewno dobrze robię?”
„Czy to, co czuję, ma sens?”
„Czy mam prawo się złościć?”
„Czy nie przesadzam ze swoim smutkiem?”
„A może lepiej nie mówić, co naprawdę myślę i czuję?”
W ten sposób można ograniczać siebie, nawet kiedy nikt już tego od nas nie wymaga. Nie dlatego, że świadomie wybieramy rezygnację z siebie. Być może nauczyliśmy się, że tak jest łatwiej, bezpieczniej albo że w ten sposób chronimy ważne dla nas relacje.
Ale co właściwie znaczy być sobą?
Bycie sobą nie oznacza, że zawsze muszę mówić wszystko, co myślę, robić to, na co mam ochotę, ani że nie powinienem liczyć się z innymi.
Możemy zmienić zdanie pod wpływem czyichś argumentów i nadal pozostać sobą. Możemy z czegoś zrezygnować dla bliskiej osoby, bo sami tego chcemy. Możemy uznać, że czyjaś rada jest trafna.
Podobnie jest z emocjami. Bycie sobą nie oznacza, że każdą złość muszę wyrazić natychmiast ani że smutek zawsze mówi mi, co powinienem zrobić. Chodzi raczej o to, czy potrafię zauważyć własne przeżycie, spróbować je zrozumieć i zdecydować, jak chcę się z nim obchodzić.
Mogę czuć złość, nie raniąc drugiej osoby. Mogę odczuwać smutek, nie musząc go ukrywać. Mogę nie zgadzać się z kimś, nie odbierając mu prawa do własnego zdania.
Istotna jest różnica między wyborem a automatycznym podporządkowaniem się.
Czy słucham drugiej osoby, a potem samodzielnie decyduję? Czy może potrzebuję jej zgody, żeby uznać własną decyzję za dobrą?
Czy uwzględniam uczucia innych, jednocześnie pamiętając o swoich? Czy może cudze niezadowolenie natychmiast sprawia, że przestaję ufać sobie?
Czy potrafię uznać, że ktoś może się ze mną nie zgadzać, a ja nadal mam prawo myśleć inaczej i czuć to, co czuję?
Być sobą nie oznacza nieomylności. Oznacza między innymi możliwość uznania, że moje uczucia, potrzeby i przekonania również mają znaczenie — nawet wtedy, gdy ktoś patrzy na świat inaczej niż ja.
Od zauważenia do zmiany
Jeśli rozpoznajesz w tym opisie siebie, nie musisz od razu zmieniać sposobu, w jaki funkcjonujesz.
Możesz na początek zauważyć moment, w którym zaczynasz się wycofywać.
Kiedy pojawia się myśl, że ktoś na pewno wie lepiej. Kiedy rezygnujesz z własnego zdania, zanim jeszcze je wypowiesz. Kiedy czujesz złość, ale natychmiast ją tłumisz. Kiedy jest Ci przykro, a zaraz potem przekonujesz siebie, że nie masz powodu.
I możesz zapytać siebie:
„Co właściwie teraz czuję — i czy pozwalam sobie potraktować to uczucie poważnie?”
Nie chodzi o to, żeby każdej emocji bezwarunkowo ufać ani działać pod jej wpływem. Chodzi o to, żeby nie odrzucać jej, zanim zdążymy zrozumieć, co się w nas dzieje.
W pracy psychoterapeutycznej przyglądamy się właśnie takim powtarzającym się sposobom myślenia, odczuwania i reagowania. Nie po to, żeby obwiniać rodziców. Chodzi o to, żeby lepiej zrozumieć własne mechanizmy i sprawdzić, czy nadal nam służą.
Bo może nie musimy przestać słuchać innych, żeby zacząć być sobą.
Może potrzebujemy nauczyć się słuchać również siebie — swoich myśli, potrzeb i emocji.
I uznać, że nie muszę mieć czyjejś zgody, żeby to, co czuję, i to, czego potrzebuję, miało znaczenie.



