Jest późny wieczór. Marta od kilku godzin pracuje nad raportem. Właściwie jest już gotowy. Sprawdziła dane, poprawiła błędy, przeczytała całość jeszcze raz.
Mogłaby zamknąć komputer i zająć się czymś innym. Jutro też jest dzień. Ale zauważa jeszcze jedno zdanie, które można sformułować lepiej. Poprawia je. Potem wraca do tabeli. Zastanawia się, czy na pewno uwzględniła wszystkie ważne informacje.
Jest zmęczona. Bolą ją plecy, trudno jej się skupić. Mimo to nie potrafi skończyć.
„Jeszcze tylko sprawdzę całość” — myśli.
Kiedy wreszcie zamyka komputer, zamiast ulgi czuje niepokój. Przypomina sobie, co mogła zrobić inaczej. Myśli o tym, czy czegoś nie przeoczyła. Czy jutro ktoś nie znajdzie błędu.
Następnego dnia koleżanka mówi jej, że raport jest bardzo dobrze przygotowany.
Marta odpowiada: „E tam, mogłam jeszcze dopracować kilka rzeczy”.
Nie przychodzi jej do głowy, żeby po prostu przyjąć pochwałę. Trudno jej też uznać, że wykonała pracę wystarczająco dobrze.
Marta wie, że jest zmęczona. Wie, że nie musi wszystkiego dopracowywać w nieskończoność. A jednak sama wiedza niewiele zmienia.
Dlaczego tak trudno jej odpuścić, skoro widzi, ile ją to kosztuje?
Kiedy „muszę zrobić to dobrze” staje się wewnętrznym przymusem
W Analizie Transakcyjnej możemy przyjrzeć się takiemu sposobowi działania między innymi przez pryzmat nakazów, nazywanych również driverami.
To wewnętrzne wzorce, które mogą wpływać na nasze zachowanie, szczególnie w sytuacjach napięcia. Jednym z nich jest „Bądź doskonały”.
Osoba, u której ten wzorzec jest silny, może mieć poczucie, że wszystko powinno być przygotowane bez zarzutu. Błąd nie jest wtedy jedynie błędem, który można poprawić. Może stawać się dowodem na to, że zrobiło się za mało, nie dość starannie albo nie jest się wystarczająco kompetentnym.
W podobny sposób może działać driver „Staraj się”. W tym przypadku znaczenie ma nie tylko rezultat, ale również samo nieustanne wkładanie wysiłku. Odpuszczenie może budzić poczucie, że nie robi się wystarczająco dużo, nawet jeśli zadanie zostało już wykonane.
Nie chodzi o to, że każda osoba dokładna czy pracowita działa pod wpływem takich wzorców. Ważne jest raczej to, czy potrafi zdecydować, kiedy praca jest skończona, czy też stale czuje, że powinna zrobić jeszcze trochę więcej.
Co się dzieje, kiedy odpoczynek zaczyna budzić niepokój?
Dla Marty zakończenie pracy nie oznacza po prostu końca zadania. Oznacza również moment, w którym musi zmierzyć się z niepewnością: czy zrobiła wystarczająco dużo, czy ktoś nie znajdzie błędu, czy jej praca zostanie dobrze oceniona.
Dopóki poprawia raport, może coś jeszcze sprawdzić, udoskonalić, zabezpieczyć się przed krytyką. Ma poczucie, że nadal nad wszystkim panuje.
Kiedy zamyka komputer, nie może już niczego poprawiać. Pozostaje jej zaufać własnej pracy i zaakceptować, że nie ma pełnej kontroli nad tym, jak zostanie ona oceniona.
To może być znacznie trudniejsze niż kolejna godzina pracy.
Warto przy tym pamiętać, że za takim sposobem działania mogą stać różne doświadczenia. Dla jednej osoby szczególnie trudna będzie możliwość popełnienia błędu, dla innej — krytyka, rozczarowanie kogoś ważnego albo poczucie, że jej wysiłek nie wystarcza. Samo zachowanie nie pozwala jeszcze rozstrzygnąć, co leży u jego podstaw.
Skąd bierze się przekonanie, że zawsze trzeba robić więcej?
W Analizie Transakcyjnej przyglądamy się również temu, jak kształtowały się nasze przekonania o sobie i o tym, co jest potrzebne, żeby zasługiwać na akceptację.
Wyobraźmy sobie dziecko, które często słyszy: „Stać cię na więcej”, „Dlaczego dostałeś czwórkę, skoro mogłeś dostać piątkę?” albo „Najpierw obowiązki, potem przyjemności”.
Takie komunikaty nie muszą same w sobie prowadzić do perfekcjonizmu. Znaczenie ma również to, jak dziecko rozumie relacje z ważnymi osobami i jakie wnioski wyciąga z powtarzających się doświadczeń.
Może na przykład uznać, że na pochwałę trzeba sobie szczególnie zasłużyć. Że odpoczynek jest w porządku dopiero wtedy, kiedy wszystko zostało zrobione. Że lepiej nie popełniać błędów, bo wtedy łatwiej uniknąć krytyki.
Z czasem takie przekonania mogą stać się tak oczywiste, że przestajemy je zauważać. Nie myślimy już: „Nauczyłam się wymagać od siebie coraz więcej”. Myślimy po prostu: „Tak trzeba”.
I nawet kiedy okoliczności się zmieniają, a dawne wymagania nie są już narzucane przez innych, nadal potrafimy egzekwować je od siebie.
Jak nauczyć się odpuszczać?
Początkiem zmiany nie musi być rezygnacja z ambicji ani obniżanie jakości własnej pracy. Chodzi raczej o odzyskanie możliwości wyboru.
Marta może nadal przygotowywać rzetelne raporty. Może dbać o szczegóły i rozwijać swoje umiejętności. Ważne, żeby mogła również zdecydować, kiedy praca jest wystarczająco dobra i nie wymaga kolejnej poprawki.
Pomocne może być przyglądanie się temu, co dzieje się w chwili, gdy chce zakończyć zadanie, ale czuje przymus, by zrobić jeszcze więcej.
Czy boi się błędu? Krytyki? A może ma poczucie, że jeśli przestanie się starać, okaże się mniej wartościowa, niż chciałaby być?
Warto też zauważać, jak reagujemy na własne osiągnięcia. Czy potrafimy uznać, że coś zrobiliśmy dobrze? Czy od razu szukamy kolejnych niedociągnięć? Czy odpoczynek traktujemy jako naturalną część życia, czy jako nagrodę, na którą trzeba najpierw zasłużyć?
W pracy nad takimi wzorcami nie chodzi wyłącznie o zmianę zachowania. Ważne jest również stopniowe budowanie przekonania, że nie musimy nieustannie udowadniać swojej wartości przez wysiłek, osiągnięcia i bezbłędność.
Czasem najtrudniejsze w odpuszczaniu nie jest samo przerwanie pracy. Jest nim zgoda na to, że możemy być wystarczająco dobrzy, nawet jeśli nie zrobiliśmy wszystkiego, co jeszcze dałoby się zrobić.



