Jak mój perfekcjonizm wpływa na innych?

Jak mój perfekcjonizm wpływa na innych? O wysokich wymaganiach i ich wpływie na relacje

O wysokich wymaganiach i ich wpływie na relacje

Anna i Piotr przygotowują przyjęcie dla znajomych. Piotr nakrywa do stołu, Anna zajmuje się jedzeniem. Kiedy widzi, jak układa talerze, podchodzi i przestawia je w inne miejsce.

– Nie, nie tak. Te mniejsze powinny być po prawej stronie. Przecież mówiłam ci, jak chciałabym to przygotować.

Piotr próbuje jeszcze raz. Po chwili Anna poprawia ustawienie kieliszków, a następnie prosi, żeby nie kroił warzyw, bo zrobi to szybciej i dokładniej.

– Daj spokój, sama to zrobię. Zostaw, bo jeszcze będę musiała poprawiać.

Piotr odkłada nóż.

– Skoro i tak wszystko robię źle, to po co mam się wtrącać?

Anna jest zirytowana. Ma poczucie, że znowu wszystko spada na nią. Chciałaby, żeby Piotr bardziej się angażował, żeby nie musiała o wszystko prosić i wszystkiego pilnować. Przecież zależy jej tylko na tym, żeby wszystko było dobrze przygotowane.

Piotr natomiast coraz mniej chętnie uczestniczy w przygotowaniach. Początkowo chciał pomóc, miał własne pomysły, zależało mu na wspólnym wieczorze. Teraz ma wrażenie, że cokolwiek zrobi, Anna i tak znajdzie coś do poprawienia. Zaczyna się zastanawiać, czy rzeczywiście tak trudno zrobić coś dobrze, czy po prostu jego sposób działania nigdy nie będzie wystarczający.

Wieczorem wszystko wygląda dokładnie tak, jak Anna zaplanowała. Stół jest pięknie nakryty, jedzenie przygotowane, mieszkanie posprzątane. Ale Anna jest zmęczona i napięta, a Piotr wycofany. Oboje mieli nadzieję na przyjemny wieczór, ale już na początku przygotowań coś między nimi się zmieniło.

Co dzieje się we mnie, kiedy wszystko musi być zrobione dobrze?

Z zewnątrz może wyglądać, że Anna po prostu lubi porządek, dba o szczegóły i ma wysokie wymagania. Trudno jednak zrozumieć jej zachowanie, jeśli nie przyjrzymy się temu, co dzieje się w niej samej.

Dla Anny niedoskonałość nie jest tylko drobnym niedociągnięciem. Może wiązać się z napięciem, niepokojem i obawą, że ktoś zauważy błąd, skrytykuje ją albo uzna, że nie dopilnowała tego, co należało zrobić.

Kiedy coś odbiega od jej oczekiwań, trudno jej po prostu machnąć ręką. Pojawia się myśl, że trzeba to poprawić, sprawdzić, dopilnować. Jeśli tego nie zrobi, może mieć poczucie, że coś wymknie się spod kontroli i ostatecznie nie będzie takie, jak powinno.

W takich sytuacjach kontrolowanie szczegółów przynosi chwilową ulgę. Jeśli sama wszystko sprawdzę, jeśli dopilnuję każdego elementu, zmniejszę ryzyko błędu. Nie dam innym powodu do krytyki. Nie będę musiała mierzyć się z poczuciem, że coś zrobiłam niewystarczająco dobrze.

Warto jednak zwrócić uwagę na coś jeszcze. Dla Anny ocena tego, co zrobiła, może łatwo stawać się oceną jej samej. Jeśli coś nie wyjdzie, nie musi przeżywać tego jedynie jako niedoskonałości wykonanego zadania. Może pojawić się znacznie trudniejsze doświadczenie: „Nie jestem wystarczająco dobra”, „Powinnam była to przewidzieć”, „Co inni sobie o mnie pomyślą?”.

Wtedy własna wartość zaczyna być mocno związana z tym, jak dobrze radzę sobie z zadaniami, jak dokładnie wykonuję swoje obowiązki i czy spełniam oczekiwania innych. Sukces przynosi chwilowe poczucie ulgi i zadowolenia, ale błąd może uruchamiać wstyd, poczucie winy lub przekonanie o własnej niewystarczalności.

Wysokie wymagania stają się więc sposobem chronienia nie tylko efektów własnej pracy, ale również obrazu siebie. Jeśli wszystko zrobię dobrze, nie dam nikomu powodu, by podważył moje kompetencje czy wartość.

„Bądź doskonały” – kiedy trudno pozwolić sobie na niedoskonałość

W Analizie Transakcyjnej taki sposób funkcjonowania możemy rozumieć między innymi przez pryzmat nakazu „Bądź doskonały”.

Nakazy to wewnętrzne wymagania, które wpływają na sposób, w jaki myślimy o sobie, podejmujemy decyzje i reagujemy w różnych sytuacjach.

Osoba kierująca się nakazem „Bądź doskonały” może odczuwać silną potrzebę wykonywania wszystkiego bezbłędnie. Zwraca uwagę na szczegóły, dużo sprawdza, poprawia, analizuje i trudno jej uznać, że coś jest już wystarczająco dobre.

Za takim sposobem działania może kryć się przekonanie, że błędy są czymś, czego należy za wszelką cenę unikać. Że jeśli coś nie zostanie wykonane idealnie, ktoś może to zauważyć, skrytykować, a nawet podważyć nasze kompetencje czy wartość.

Wtedy doskonałość staje się czymś więcej niż standardem jakości. Zaczyna pełnić funkcję ochronną. Ma zabezpieczać przed wstydem, krytyką, rozczarowaniem i poczuciem, że nie sprostaliśmy oczekiwaniom.

Problem pojawia się wtedy, gdy ta wewnętrzna presja zaczyna obejmować również innych. Skoro ja nie mogę pozwolić sobie na błąd, trudno mi zaakceptować, że ktoś obok mnie wykonuje coś mniej dokładnie, inaczej lub niezgodnie z moimi oczekiwaniami.

Mogę wtedy poprawiać, instruować, sprawdzać i przejmować zadania. Nie zawsze dlatego, że wiem lepiej, ale dlatego, że trudno mi wytrzymać napięcie związane z tym, że coś nie przebiega tak, jak powinno.

Co dzieje się z drugą osobą, kiedy ciągle ją poprawiam?

Wróćmy do Piotra.

Na początku chciał po prostu pomóc. Miał własny pomysł na przygotowanie stołu, chciał zrobić coś wspólnie z Anną. Kiedy jednak kolejne jego działania są poprawiane, zaczyna doświadczać czegoś zupełnie innego.

Może czuć się oceniany, niedoceniany, a nawet niekompetentny. Zaczyna przewidywać reakcje Anny. Zanim coś zrobi, zastanawia się, czy będzie to zgodne z jej oczekiwaniami. Może pytać o każdy szczegół, żeby uniknąć kolejnej uwagi. Może też rezygnować z własnych pomysłów, bo nie chce ponownie usłyszeć, że coś zrobił nie tak.

Z czasem pojawia się złość. Piotr może mieć poczucie, że nie ma w tej relacji miejsca na jego zdanie, sposób działania i samodzielność. Że jego wysiłek nie jest zauważany, a liczy się przede wszystkim to, czego jeszcze nie zrobił wystarczająco dobrze.

Może w końcu dojść do wniosku, że łatwiej się wycofać, niż kolejny raz doświadczać krytyki.

I tu pojawia się ważny paradoks. Anna bardzo boi się, że ktoś zauważy jej niedoskonałość i ją skrytykuje. Tymczasem Piotr zaczyna czuć się tak, jakby nieustannie był oceniany i krytykowany.

Dwie osoby doświadczają napięcia, ale każda z innego powodu.

Jak powstaje błędne koło w relacji?

Im bardziej Anna obawia się, że coś będzie niedoskonałe, tym częściej kontroluje i poprawia działania Piotra. Im częściej Piotr doświadcza poprawek i uwag, tym mniej chętnie się angażuje.

Anna widzi jego wycofanie i myśli, że nie może na nim polegać. Utwierdza się w przekonaniu, że jeśli sama wszystkiego nie dopilnuje, nic nie zostanie zrobione właściwie. W rezultacie jeszcze bardziej kontroluje.

Piotr natomiast coraz bardziej czuje, że nie ma wpływu na wspólne sprawy. Jego wycofanie się staje się sposobem na uniknięcie kolejnych nieprzyjemnych sytuacji.

W ten sposób oboje zaczynają wzmacniać problem, który początkowo miał dotyczyć jedynie sposobu przygotowania przyjęcia.

Anna czuje się przeciążona i osamotniona w odpowiedzialności. Piotr czuje się krytykowany i niepotrzebny. Oboje mogą mieć poczucie, że druga osoba ich nie rozumie.

To, co miało służyć osiągnięciu dobrego rezultatu, zaczyna oddalać ich od siebie.

Jak reagować, kiedy ktoś bliski stawia bardzo wysokie wymagania?

Jeśli żyjemy lub pracujemy z osobą, która ma bardzo wysokie wymagania, łatwo wpaść w pułapkę nieustannego dostosowywania się. Zaczynamy przewidywać jej oczekiwania, sprawdzać wszystko kilka razy, unikać samodzielnych decyzji. Czasem robimy to po to, żeby nie wywoływać napięcia i niezadowolenia.

Warto jednak pamiętać, że rozumienie czyichś trudności nie oznacza konieczności spełniania wszystkich oczekiwań.

Pomocne może być przede wszystkim zauważanie i nazywanie tego, co dzieje się w relacji. Zamiast koncentrować się wyłącznie na kolejnej uwadze dotyczącej sposobu wykonania zadania, można spróbować dostrzec, jak dużo napięcia wiąże się dla drugiej osoby z potrzebą dopilnowania wszystkiego.

Czasami warto powiedzieć, że widzimy, jak bardzo zależy jej na dobrym rezultacie, jak trudno jest jej zaakceptować odstępstwa od planu i ile wysiłku wkłada w to, żeby niczego nie przeoczyć. Można również zauważyć, że takie ciągłe napięcie musi być dla niej męczące.

Nie chodzi o to, żeby usprawiedliwiać każde zachowanie. Chodzi o próbę dotarcia do tego, co może się za nim kryć.

Jednocześnie ważne jest nazywanie własnego doświadczenia. Możemy mówić o tym, że ciągłe poprawianie odbiera nam chęć do działania, że czujemy się oceniani albo że trudno nam angażować się w coś, w czym nie mamy prawa do własnego sposobu wykonania zadania.

Warto też wspólnie ustalać, co rzeczywiście wymaga określonego standardu, a gdzie możemy pozwolić sobie na różnice. Nie każde zadanie musi być wykonane idealnie, nie każda odmienność jest błędem i nie każda uwaga wymaga natychmiastowej poprawy.

Możemy okazywać drugiej osobie zrozumienie, nie rezygnując przy tym z własnych potrzeb i granic. Nie musimy przejmować odpowiedzialności za jej niepokój ani udowadniać swojej wartości poprzez nieustanne spełnianie jej oczekiwań.

Czy w moich relacjach jest miejsce na niedoskonałość?

Wysokie wymagania mogą pomagać nam osiągać dobre rezultaty, dbać o jakość i brać odpowiedzialność za to, co robimy. Trudność zaczyna się wtedy, gdy nie potrafimy już odróżnić tego, co rzeczywiście wymaga staranności, od tego, co musi być wykonane dokładnie po naszemu.

Warto przyjrzeć się temu, co dzieje się w nas, kiedy ktoś robi coś inaczej. Czy pojawia się niepokój, że coś pójdzie nie tak? Czy trudno nam zaakceptować, że ktoś może popełnić błąd? Czy poprawiamy innych, bo ich sposób działania rzeczywiście wymaga zmiany, czy dlatego, że sami nie potrafimy znieść niedoskonałości?

A jeśli jesteśmy po drugiej stronie, warto zastanowić się, czy w relacji z osobą wymagającą nie zaczęliśmy stopniowo rezygnować z własnego zdania, inicjatywy i sposobu działania.

Relacja nie musi być miejscem, w którym wszystko jest wykonane idealnie. Potrzebuje przestrzeni na różnice, błędy, odmienne pomysły i uczenie się od siebie nawzajem.

Czasami największą zmianą nie jest nauczenie się robienia wszystkiego doskonale, ale pozwolenie sobie i innym na to, że nie wszystko musi takie być.