Dlaczego łatwiej mi coś zrobić dla bliskich, niż po prostu z nimi być? O działaniu, perfekcjonizmie i unikaniu bliskości.

Perfekcjonizm a trudność w budowaniu bliskości

Marta jest osobą, na której zawsze można polegać. Pamięta o ważnych datach, organizuje rodzinne spotkania, dba o dom i stara się, żeby nikomu niczego nie zabrakło. Wie, co trzeba załatwić, komu pomóc i o czym należy pamiętać. Kiedy ktoś z bliskich ma problem, Marta zwykle szybko znajduje rozwiązanie. Nie musi nawet czekać na prośbę – często sama zauważa, co jest potrzebne, i bierze się do działania.

Jej mąż czasami mówi, że chciałby spędzać z nią więcej czasu. Nie chodzi mu o wspólne załatwianie spraw ani planowanie kolejnego tygodnia. Chciałby po prostu usiąść z nią wieczorem, porozmawiać, dowiedzieć się, co u niej słychać, co ją cieszy, a co martwi.

Pewnego wieczoru proponuje, żeby odłożyli telefony i spędzili trochę czasu razem. Marta zgadza się, ale najpierw chce przygotować rzeczy na następny dzień. Potem zauważa, że w kuchni zostały naczynia, trzeba jeszcze wstawić pranie, odpisać na wiadomość i sprawdzić rodzinny kalendarz.

– Zaraz, tylko jeszcze to skończę – mówi kilka razy.

W końcu siada obok męża. Jest jednak zmęczona i myślami nadal pozostaje przy tym, co trzeba zrobić. Kiedy partner pyta, jak się czuje, odpowiada krótko, że wszystko w porządku. Po chwili zaczyna opowiadać o planach na kolejny dzień.

Mąż mówi, że chciał po prostu z nią pobyć. Chciał dowiedzieć się, co naprawdę u niej słychać, a nie tylko ustalić, co jeszcze trzeba zrobić.

Marta nie bardzo rozumie jego rozczarowanie. Przecież cały czas myśli o rodzinie, troszczy się o wspólne sprawy, stara się, żeby wszystkim było dobrze. Czy to nie jest właśnie okazywanie miłości?

A jednak, kiedy mąż mówi o potrzebie bliskości, Marta czuje się nieswojo. Nie bardzo wie, co miałaby powiedzieć. Trudniej jej opowiedzieć o własnym zmęczeniu, niepokoju czy poczuciu przeciążenia niż zająć się kolejnym zadaniem. Kiedy ma coś do zrobienia, wie, od czego zacząć i kiedy może uznać sprawę za zakończoną. Rozmowa o uczuciach nie daje jej takiej pewności.

Czasami zastanawia się, dlaczego tak trudno jej odpocząć. Nawet kiedy wszystkie obowiązki są już wykonane, pojawia się myśl, że mogłaby jeszcze coś uporządkować, przygotować, zaplanować. Nie zawsze potrafi rozpoznać, czego właściwie potrzebuje. Łatwiej jej zauważyć potrzeby innych niż własne.

Może dlatego tak rzadko pozwala sobie na to, by ktoś zatroszczył się o nią. Przyzwyczaiła się do bycia tą, która pamięta, pomaga i organizuje. Nie zawsze wie, jak zachować się w sytuacji, w której nie musi niczego robić, a może po prostu być z drugim człowiekiem.

Dlaczego działanie może zastępować bliskość?

Działanie daje poczucie konkretu. Wiemy, co należy zrobić, możemy zaplanować kolejne kroki i zobaczyć rezultat. Kiedy coś organizujemy, pomagamy innym albo rozwiązujemy problemy, łatwiej nam poczuć, że mamy wpływ na sytuację.

Inaczej jest z bliskością. Nie da się jej zaplanować tak jak rodzinnego spotkania czy listy zakupów. Wymaga zatrzymania się, uważności na drugą osobę, ale także kontaktu z samym sobą. Czasami oznacza powiedzenie o czymś, czego nie jesteśmy pewni, przyznanie się do zmęczenia, smutku albo potrzeby wsparcia.

Dla niektórych osób takie sytuacje mogą być źródłem napięcia. Nie dlatego, że nie zależy im na bliskich, ale dlatego, że kontakt z własnymi uczuciami i potrzebami bywa trudny. Wtedy działanie może przynosić chwilową ulgę. Zamiast zatrzymać się przy tym, co przeżywamy, zajmujemy się czymś, co znamy i nad czym mamy większą kontrolę.

Z czasem taki sposób funkcjonowania może stać się tak naturalny, że trudno zauważyć, iż nie zawsze chodzi już o rzeczywistą potrzebę wykonania kolejnego zadania. Czasami chodzi o to, żeby nie musieć się zatrzymać.

Troska o bliskich a bliskość emocjonalna

Można robić bardzo wiele dla bliskich, a jednocześnie niewiele im o sobie opowiadać. Można pamiętać o ich potrzebach, pomagać w codziennych sprawach, organizować wspólne życie, a jednocześnie mieć trudność z przyjęciem pomocy, poproszeniem o wsparcie czy pokazaniem własnej bezradności.

W takich relacjach troska często wyraża się przede wszystkim przez działanie. Zrobienie czegoś dla drugiej osoby jest łatwiejsze niż powiedzenie: „Jest mi trudno”, „Potrzebuję cię” albo „Nie wiem, co mam teraz zrobić”.

To ważna różnica. W pierwszym przypadku pozostajemy w roli osoby, która potrafi, wie i daje sobie radę. W drugim pozwalamy komuś zobaczyć również tę część siebie, która nie zawsze jest silna, samodzielna i przygotowana na wszystko.

Może się więc zdarzyć, że bliscy dobrze znają nasze działania, ale znacznie mniej wiedzą o tym, co przeżywamy. Wiedzą, że mogą na nas liczyć, ale nie zawsze wiedzą, jak być przy nas, kiedy sami potrzebujemy obecności drugiego człowieka.

„Nie bądź blisko” – zakaz skryptowy w relacjach

W Analizie Transakcyjnej jednym z pojęć, które pomagają przyjrzeć się takim trudnościom, jest zakaz skryptowy „Nie bądź blisko”.

Nie musi on oznaczać unikania kontaktów z ludźmi czy wycofania z relacji. Osoba może mieć rodzinę, przyjaciół, aktywne życie towarzyskie i być bardzo zaangażowana w sprawy innych. Trudność może ujawniać się dopiero wtedy, gdy kontakt wymaga czegoś więcej niż wspólnego działania – kiedy pojawia się potrzeba odsłonięcia siebie, pokazania uczuć, powiedzenia o własnych potrzebach lub przyjęcia czyjejś troski.

Bliskość oznacza bowiem nie tylko bycie obok drugiej osoby. To także gotowość, by pozwolić jej poznać siebie i samemu zobaczyć ją w bardziej osobisty sposób.

W przypadku Marty działanie może być sposobem na utrzymywanie kontaktu z bliskimi, ale jednocześnie chronić ją przed tym, co w bliskości trudniejsze. Może być jej łatwiej przygotować komuś posiłek niż powiedzieć, że sama potrzebuje wsparcia. Łatwiej zorganizować rodzinny wyjazd niż opowiedzieć partnerowi o swoim niepokoju.

Dlaczego trudno zatrzymać się i być blisko?

Zatrzymanie się nie zawsze przynosi od razu ulgę. Kiedy kończą się zadania i obowiązki, może pojawić się przestrzeń na doświadczenia, które wcześniej były odsuwane na dalszy plan.

Możemy wtedy zauważyć zmęczenie, samotność, smutek albo niezadowolenie z własnego życia. Możemy uświadomić sobie, że od dawna nie rozmawialiśmy z kimś naprawdę szczerze, że trudno nam poprosić o pomoc albo że sami nie wiemy, czego potrzebujemy.

Działanie pozwala nie zajmować się tymi doświadczeniami. Daje poczucie użyteczności i kontroli, a czasami także przekonanie, że skoro jesteśmy potrzebni innym, to wszystko jest w porządku.

Jednak cena takiego sposobu radzenia sobie może być wysoka. Możemy coraz lepiej organizować wspólne życie, a jednocześnie coraz mniej w nim uczestniczyć emocjonalnie. Możemy być blisko fizycznie, ale pozostawać daleko od siebie.

Jak budować bliskość emocjonalną w relacji?

Zmiana nie musi oznaczać rezygnacji z działania, odpowiedzialności czy troski o innych. Nie chodzi o to, żeby przestać pomagać, organizować i angażować się w życie bliskich. Chodzi raczej o to, by działanie nie było jedynym sposobem budowania relacji.

Pierwszym krokiem może być zauważenie, co dzieje się w nas, kiedy ktoś zaprasza nas do bliższego kontaktu. Czy potrafimy wtedy zatrzymać się i być obecni? Czy natychmiast przypominamy sobie o kolejnych obowiązkach? Czy łatwiej nam zapytać drugą osobę, czego potrzebuje, niż powiedzieć, czego sami potrzebujemy?

Warto też spróbować przyjąć pomoc, nawet jeśli druga osoba zrobi coś inaczej, niż sami byśmy to zrobili. Pozwolić sobie nie mieć wszystkiego pod kontrolą. Czasami powiedzieć o zmęczeniu zamiast od razu szukać rozwiązania. Zostać przy rozmowie, nawet jeśli nie wiemy, co odpowiedzieć.

To drobne sytuacje, ale właśnie w nich może pojawiać się więcej miejsca na wzajemność – na relację, w której nie tylko dajemy, ale również przyjmujemy.

Można zrobić bardzo wiele dla bliskich, a mimo to nie pozwolić im naprawdę się do siebie zbliżyć. Czasami warto więc zapytać nie tylko o to, co jeszcze mogę zrobić dla drugiej osoby, ale również o to, czy potrafię po prostu z nią być.

I czy potrafię pozwolić jej być przy mnie – także wtedy, kiedy nie mam nic do zaoferowania, niczego do naprawienia i nie muszę udowadniać, że sobie radzę.